ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਊਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧਨਾਢ ਰਹਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿਆ ਹੈ। ਸਵਾਂ (Swan) ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸਿਆ ਊਨਾ ਵਪਾਰ, ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਰਹਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਇਤਿਹਾਸ:

ਊਨਾ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿਆ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਕਟੋਚ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਰਹਿਆ। ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਬਣੀ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਸੀ।

ਊਨਾ ਨਗਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ – ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਜੀ

ਊਨਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਜੀ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਊਨਾ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਨਮ ਅਤੇ ਵੰਸ਼:
ਜਨਮ: 1756, ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ
ਪਿਤਾ: ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ
ਮਾਤਾ: ਮਾਤਾ ਸਰੂਪਾ ਦੇਵੀ
ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸਨ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਬਾਬਾ ਕਲਾਧਾਰੀ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ

ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤੋਖਗੜ੍ਹ ਨੇੜੇ ਗੁਰਪਲਾਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਕਲਾਧਾਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਯੋਗਦਾਨ:

ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਜੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। 1775 ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕਰਕੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ 117 ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਸੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 14,000 ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ:

1801 ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਜੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਊਨਾ ਦਾ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ:

1784 ਵਿੱਚ ਊਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲੇ ਦੀ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ 117 ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ:
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਪੋਵਨ (ਊਨਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 4 ਕਿਮੀ ਦੂਰ)
ਗੁਰਪਲਾਹ ਸਾਹਿਬ (ਸੰਤੋਖਗੜ੍ਹ ਨੇੜੇ)
ਕਿਲੇ ਅੰਦਰ ਬਾਬਾ ਤੇਗ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਥਾਨ

ਇਥੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲਗਭਗ 35 ਮਣ ਨਮਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਊਨਾ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਪ੍ਰੰਪਰਾ:

ਯੁੱਧ ‘ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਜੀ ਨਗਰ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕਵਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਵਸ (27 ਮਾਰਚ) ‘ਤੇ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਾਨਤਾ:

ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਸਵਾਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਆਪਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਊਨਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ।

ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ:

ਵਰਤਮਾਨ ਗੱਦੀਨਸ਼ੀਨ ਬਾਬਾ ਸਰਵਜੋਤ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਹਨ, ਜੋ 1989 ਤੋਂ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮਾਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਜਨਮਉਤਸਵ ਦਾ ਆਯੋਜਨ (26–28 ਮਾਰਚ):

ਹਰ ਸਾਲ 26, 27 ਅਤੇ 28 ਮਾਰਚ ਨੂੰ:

ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਸੰਗਤ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਨਿਸਕਰਸ਼:

ਊਨਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਜੀ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਊਨਾ ਨੂੰ ਵਸਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਇਸਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਖੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ।

ਰਾਜਵੀਰ ਚੋਪੜਾ
ਸੰਤੋਖਗੜ੍ਹ (ਊਨਾ)
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼