ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਅਕਸਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਨਵੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰਾਂ, ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਹਕੀਕਤ ਅਜੇ ਵੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉਹੀ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ, ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਆਵਾਜਾਈ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। 
ਪੇਂਡੂ ਸੜਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵੱਡਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਨਵੀਂ ਸੜਕ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੇਂਡੂ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿੱਤੀ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮੀਂਹ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਦੀ ਕਮੀ, ਭਾਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਹਨਾਂ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨਾਲ ਸੜਕਾਂ ਖਰਾਬ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਟੁੱਟੇ ਹਿੱਸੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜਕ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਪਰਕ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਿਯਮਤ ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਕਿਸੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਈ ਕਾਲਜ, ਕਿਸੇ ਮਰੀਜ਼ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ, ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਲਈ ਨੌਕਰੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰੀ ਲਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸੰਪਰਕ ਸੜਕ, ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਲੋੜ ਨੂੰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਆਨਲਾਈਨ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਹੋਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਬਿਜਲੀ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਉਪਕਰਨ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ। 
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ, ਵਧਦੇ ਖਰਚੇ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੇ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਆਰਥਿਕ ਸੰਪਤੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚਣ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਰਕਮ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਆਮਦਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਵੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਕਈ ਨਵੀਆਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘਰ ਤਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੜਕਾਂ, ਸੀਵਰੇਜ, ਪਾਣੀ, ਡਰੇਨੇਜ, ਪਾਰਕ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਵਰਗੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਉਸੇ ਗਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ। ਤੁਰੰਤ ਜ਼ਮੀਨੀ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣਾ ਕਦੇ ਪੇਂਡੂ ਘਰ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦੁੱਧ, ਗੋਬਰ ਦੀ ਖਾਦ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਆਮਦਨ ਦੇ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਅੱਜ ਦੁੱਧ ਦੀ ਮੰਗ ਕਾਇਮ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤਸਵੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਘਟਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੇਂਡੂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਹੈ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਣ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੇ ਕਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਥਾਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਰੋਤ ਹਰ ਥਾਂ ਉਸੇ ਗਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਧ ਰਹੇ। ਅੱਜ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਗਲੀ, ਨਾਲੀ ਜਾਂ ਸਟਰੀਟ ਲਾਈਟ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਚੰਗੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ, ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਕੂੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ, ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 
ਵਧਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਨੌਕਰੀ, ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਸੀਮਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਕਲਪ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਲਈ ਪੈਸਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵੀ ਇਸ ਵੱਡੇ ਆਰਥਿਕ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪੈਸਾ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪੇਂਡੂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਬਣਾਉਣਾ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਲੋੜ ਅਜਿਹੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰ, ਸਥਾਨਕ ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਇਕੱਠੇ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣ। ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਸੜਕ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਰਕੋਲ ਦੀ ਪਰਤ ਨਹੀਂ, ਮੌਕਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਇੱਕ ਬੱਸ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਾਰੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕੜੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਕਾਈ ਹੈ।

-      ਦਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ