ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਸੌਦਾ-ਪੱਤਾ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਸੋਚ, ਸਾਡੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਕਾਰ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਵੇਂ ਮਾਡਲ ਦਾ ਮੋਬਾਈਲ, ਮੌਸਮੀ ਫੈਸ਼ਨ ਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੂਟਾਂ ਅਤੇ ਆਨਲਾਈਨ ਆਫ਼ਰ, ਇਹ ਸਭ ਸਿਰਫ਼ ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਖਰੀਦਣਾ ਹੁਣ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇੱਕ ਆਦਤ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪਰਿਆਵਰਨ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਹਾਲਤ, ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਕੂੜੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਸਮਾਜ ਇੱਕ ਮੰਥਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਸਲਾ ਸਿਰਫ਼ “ਘੱਟ ਖਰੀਦੋ” ਜਾਂ “ਵੱਧ ਬਚਾਓ” ਜਿਹਾ ਸਧਾਰਣ ਨਹੀਂ। ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਦ ਨੇ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਗਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਦਯੋਗ ਚੱਲੇ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਬਣੇ, ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵਧੀ। ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੱਕ ਘਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਮਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜੋ ਕਦੇ ਸੁਪਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਆਮ ਆਦਮੀ ਲਈ ਚੋਣਾਂ ਵਧੀਆਂ। ਇਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਅੱਖ ਮੂੰਦਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਪਰ ਟਿਕਾਊਪਣ ਦੀ ਸੋਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਖੜੇ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਖਰੀਦਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਚਮੁੱਚ ਲੋੜ ਹੈ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਚਾਹਤ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਉਮਰ ਮਹੀਨਿਆਂ, ਸਾਲਾਂ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰੁਝਾਨ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੁਰਾਣੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੀ ਜੀਵਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਪਾਦ ਨਹੀਂ ਵੇਚਦੀ, ਉਹ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਚਿੱਤਰ ਵੇਚਦੀ ਹੈ, “ਅਪਡੇਟ ਰਹੋ”, “ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਓ”, “ਨਵਾਂ ਹੀ ਬਿਹਤਰ ਹੈ।” ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇਸ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੁਲਨਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਥੋੜ੍ਹਾ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ?

ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸ ਚਰਚਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਕਚਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਨਵੀਨੀਕਰਨਯੋਗ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ—ਇਹ ਸਭ ਕਦਮ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਪਰ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਉਦਯੋਗ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਦਲਾਅ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਪਾਰਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੁਣ “ਹਰਾ” ਸ਼ਬਦ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵਰਤ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਾਅਦੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ। ਵਸਤੂਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣਨ ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕ ਸਕਣ। ਮੁਰੰਮਤ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਯੋਗ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਕਦਰ ਵਧੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਲਪ ਮਹਿੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਮ ਖਰੀਦਦਾਰ ਲਈ ਚੋਣ ਔਖੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਟਿਕਾਊਪਣ ਕੇਵਲ ਸਮਰੱਥ ਵਰਗ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਬਣ ਕੇ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ।

ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ “ਚਲਾ ਲੈਣਾ” ਇੱਕ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੱਪੜੇ ਰਫੂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜੁੱਤੇ ਸੀਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪੁਰਾਣੀ ਚੀਜ਼ ਨਵੀਂ ਵਰਤੋਂ ਲੱਭ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਖਰੀਦਣਾ ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਆਸਾਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਸਾਨੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਿਹਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਚਰਚਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਵੀ ਹੈ। ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਅਕਸਰ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ, ਇਨਾਮ, ਤਸੱਲੀ। ਬੇਹਿਸਾਬ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ। ਟਿਕਾਊ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਕੋਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਜੋ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਯੁਵਾ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਖਪਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਾਦਗੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਵੇਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਸ਼ਾਰੋਪਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਖਪਤ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਮੱਧਮਾਰਗ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਜਾਂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਐਸੇ ਮਾਡਲ ਵੱਲ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤੋਂ, ਰੀਸਾਈਕਲ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਮਿਲੇ। ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਨਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਰਹੇ।

ਸਮਾਜ ਬਹੁ-ਪਰਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਚੋਣ, ਚਾਹੇ ਛੋਟੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਡੀ, ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕੀ ਖਰੀਦਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ, ਕਿੰਨਾ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਫੈਸਲੇ ਮਿਲ ਕੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਦ ਨੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਟਿਕਾਊਪਣ ਸਾਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੰਜ਼ਿਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਅੰਤ ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲ ਸਕਣ। ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਘਰ ਦੇ ਵੀ।

-         ਦਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ