ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਕਥਾਮ

ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਜਾਂ ਇਲਾਜ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਕਸੌਟੀ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿੰਨੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੈਪਟਿਕ ਸ਼ਾਕ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਖਰਚੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਸੇ ਵੱਡੇ ਪੱਖ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸੋਚਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸੈਪਸਿਸ ਕਿਸੇ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜਾਨਲੇਵਾ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਨਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਇਹ ਸੈਪਟਿਕ ਸ਼ਾਕ, ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਵਿਘਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੱਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਮੰਨਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਵਿੱਚ ਘਰ, ਭਾਈਚਾਰਾ, ਮੁੱਢਲੀ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਲੜੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਗੰਭੀਰ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਮ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਫ਼ਾਈ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਣੀ, ਸੈਨਿਟੇਸ਼ਨ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੁਰਾਕ, ਟੀਕਾਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸਫ਼ਾਈ ਵਰਗੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਦਮ ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਸਿਹਤ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਬੁਖਾਰ ਜਾਂ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਗੜਨਾ, ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਉਲਝਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਲੱਛਣ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਦੀ ਲੋੜ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਵੱਡੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਇਲਾਜ ਲਈ ਭੇਜਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਸਟਾਫ਼, ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਂਚ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਰੈਫ਼ਰਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕਈ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਗੰਭੀਰ ਮਰੀਜ਼ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਹਸਪਤਾਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸਹੀ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਹੂਲਤ ਵਾਲੇ ਕੇਂਦਰ ਤੱਕ ਜਲਦੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਮੁੱਢਲੇ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰਾਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਿਹਤਰ ਤਾਲਮੇਲ ਇਲਾਜ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਕੰਟਰੋਲ ਹੈ। ਸਾਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਸਫ਼ਾਈ, ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਲੈਣਾ ਜਾਂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਲਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਐਂਟੀਮਾਈਕ੍ਰੋਬੀਅਲ ਰੋਧਕਤਾ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿਹਤ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਫ਼ਾਈ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਣੀ, ਟੀਕਾਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੈਨਿਟੇਸ਼ਨ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਸਿਹਤ, ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬੋਝ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵੱਡਾ ਖਰਚਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜੇਕਰ ਰੋਕਥਾਮ, ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਂਚ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਬੋਝ ਘਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਕਈ ਗੰਭੀਰ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪੂਰੇ ਢਾਂਚੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਪੜਾਅ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਸਕੇ। ਸਫ਼ਾਈ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ ਤੱਕ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਤੱਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਹਸਪਤਾਲ ਤੱਕ ਹਰ ਕੜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਸਲ ਨੀਂਹ ਉਹਨਾਂ ਕਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

-         ਦਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ