ਖਾਣੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਲੇਬਲ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਯਕੀਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ

ਖਾਣਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਖਾਣੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਗਾਹਕ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਜਾਂ ਪੈਕੇਟ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੜ੍ਹ ਲੈਣ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਖਪਤਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਮਿਆਦ, ਸਮੱਗਰੀ, ਪੋਸ਼ਣ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ ਠੀਕ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਉਤਪਾਦ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ।
ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੈਕ ਕੀਤੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਜਾਂਚ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਜਾਂ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ਲੇਬਲਿੰਗ, ਮਿਆਦ-ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂ ਮਿਆਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਸਬੰਧੀ ਉਲੰਘਣਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। FSSAI ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਰੀ-ਲੇਬਲਿੰਗ ਅਤੇ ਘਟੀਆ ਸਟੋਰੇਜ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ, ਦੁਕਾਨ ਜਾਂ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੁਰਾਕੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੈਕ ਕੀਤੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਨਲਾਈਨ ਗ੍ਰੋਸਰੀ, ਕਵਿਕ ਕਾਮਰਸ, ਤਿਆਰ ਖਾਣੇ, ਐਨਰਜੀ ਡ੍ਰਿੰਕਸ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਫੂਡ ਉਤਪਾਦ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਿਯਮ, ਟੈਸਟਿੰਗ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਵੀ ਉਸੇ ਗਤੀ ਨਾਲ ਬਦਲਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਲੇਬਲਿੰਗ ਦਾ ਮਸਲਾ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਖਪਤਕਾਰ ਕੋਲ ਕਿਸੇ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸਟੋਰੇਜ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਪੈਕੇਟ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ’ਤੇ ਹੀ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਗਲਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਅਧੂਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗਾਹਕ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵੀ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੇਬਲ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖਪਤਕਾਰ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕ ਵਿਚਕਾਰ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਇੱਕ ਕੜੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਆਦ-ਪੂਰੀ ਤਾਰੀਖ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਪਾਰਕ ਧੋਖਾਧੜੀ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਖਾਣੇ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਸਟੋਰੇਜ ਕਾਰਨ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋਰ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੋਦਾਮ, ਆਵਾਜਾਈ, ਰਿਟੇਲ ਸਟੋਰ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਖਪਤਕਾਰ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਰੈਗੂਲੇਟਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ, ਨਿਯਮਿਤ ਸੈਂਪਲਿੰਗ, ਆਧੁਨਿਕ ਲੈਬੋਰਟਰੀਆਂ, ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਟ੍ਰੇਸਿੰਗ, ਤੇਜ਼ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕਾਰਵਾਈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। FSSAI ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੇਬਲਿੰਗ ਅਤੇ ਡਿਸਪਲੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਸੋਧਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਪੋਸ਼ਣ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਖਪਤਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਖਾਣਯੋਗ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ, ਨਮਕ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਕਿੰਨੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪੈਕ ਕੀਤੇ ਖਾਣੇ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਚੇਤਾਵਨੀ ਲੇਬਲ ਲਗਾਉਣ ਬਾਰੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਚਰਚਾ ਇਸ ਬਦਲਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖਪਤਕਾਰ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸਪਸ਼ਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਇਸੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਹੈ। ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਜੁਰਮਾਨੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖਪਤਕਾਰ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਛੋਟੇ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਤੱਕ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਟੋਰੇਜ, ਸਫ਼ਾਈ, ਸਹੀ ਲੇਬਲਿੰਗ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਜਾਂਚ ਨੂੰ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗਾਹਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮਿਆਦ, ਪੈਕੇਜ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਸਟੋਰੇਜ ਅਤੇ ਲੇਬਲ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਆਦਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਪਰ ਗਾਹਕ ਤੋਂ ਇਹ ਉਮੀਦ ਕਰਨਾ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਖੁਦ ਜਾਂਚ ਲਵੇ, ਇੱਕ ਅਵਿਹਾਰਕ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਕੋਲ ਨਾ ਤਾਂ ਲੈਬ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ। ਇਸ ਲਈ ਖਾਣੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਪਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰੇ, ਉਦਯੋਗ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹੇ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਹੇ ਖੁਰਾਕੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਵੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਖੁਰਾਕੀ ਉਦਯੋਗ ਨਵੀਂ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਿਯਮਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਆਧੁਨਿਕ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਖਪਤਕਾਰ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਕਿਸੇ ਲੇਬਲ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।

- ਦਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ