ਨੀਟ ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਗੜਬੜ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ‘ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਮਨੋਬਲ ‘ਤੇ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਡਾਕਟਰ ਬਣਨ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਕੋਚਿੰਗ ‘ਤੇ ਵੱਡਾ ਖਰਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੱਕ, ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੁਪਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਭਰੋਸੇ ‘ਤੇ ਵੀ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਹੱਲ ਤੱਥਾਂ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਕ ਖਾਮੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖ ਜਾਂਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੁਹਰਾਈਆਂ ਨਾ ਜਾਣ।
ਇਸ ਪੂਰੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦੇਣਾ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਕਿਉਂ ਅੱਜ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂ ਲੱਖਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਡਾਕਟਰ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਜਾਂ ਕੁਝ ਗਿਣਤੀ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੋਚ ਨੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ “ਸਫਲਤਾ” ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਕਾਬਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਕਲਾ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਖੋਜ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਖੇਤਰ, ਉਦਯੋਗ ਜਾਂ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਇੱਕੋ ਦੌੜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਾਬਲਾ ਬੇਹੱਦ ਤੀਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਣਾਉਣ ਵਰਗਾ ਦਬਾਅ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੱਖਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀਮਿਤ ਮੌਕਿਆਂ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ‘ਤੇ ਵੀ ਦਬਾਅ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਨਾਕਾਮੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਲੋੜ ਸਿਰਫ਼ ਸਖ਼ਤ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਤਕਨੀਕੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਜਾਂਚ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝੇ। ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਜਿਹੀ ਹੋਵੇ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਹੁਨਰ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਮਿਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਸਾਡੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਣਕਿਹਾ ਦਬਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਉਣ ਦਾ, ਵੱਡੀ ਨੌਕਰੀ ਲੈਣ ਦਾ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉੱਚਾ ਦਿੱਖਣ ਦਾ। ਇਹ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਵਾਧੂ ਦਬਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਰਥਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਸਥਿਰ ਆਮਦਨ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਸਫਲ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਗੋਂ ਅਜਿਹਾ ਜੀਵਨ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਸਮਾਂ, ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਰੁਚੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਥਾਂ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਾਜ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨ ਡਰ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵੱਲ ਵਧ ਸਕਦੇ ਹਨ।
- ਦਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ