ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸੂਬੇ ਦੀ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਮੰਗ, ਕੁਝ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਕੋਲੇ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਕੱਟਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। ਉਦਯੋਗ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਆਮ ਘਰੇਲੂ ਖਪਤਕਾਰ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕੋਲੇ ਦੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਸ਼ਾਇਦ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਜਦੋਂ ਕੋਲੇ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਸਾਲ ਗਰਮੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਤਿੱਖੀਆਂ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਰ, ਕੂਲਰ, ਪੱਖੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਿਜਲੀ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧਣ ਨਾਲ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਲੋਡਸ਼ੈਡਿੰਗ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਿਜਲੀ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵੰਡ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਟਰਾਂਸਫਾਰਮਰ, ਫੀਡਰ, ਕੇਬਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੰਡ ਉਪਕਰਨ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉੱਚ ਲੋਡ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ ਵੀ ਵਧ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਖਰਾਬੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਊਰਜਾ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਨਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਬਿਜਲੀ ਖਰੀਦਣ ਦੇ ਨਾਲ ਵੰਡ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ, ਪੁਰਾਣੇ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਚਰਮ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਕੋਲੇ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੋ ਰਹੀ ਚਰਚਾ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਇੰਧਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਪਲਾਈ ਲੜੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿੱਧਾ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ’ਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਕੋਲੇ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਭੰਡਾਰ ਰੱਖਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਮੰਗ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਘਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਧਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਨਵੇਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੇ ਬਿਜਲੀ ਉਪਕਰਨ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਗਰਮੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਗ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਨਾਲ ਟਰਾਂਸਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਵੀ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਬ-ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ, ਟਰਾਂਸਫਾਰਮਰਾਂ, ਫੀਡਰਾਂ ਅਤੇ ਲਾਈਨਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅਸਧਾਰਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਵਾਧੂ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਮੁਰੰਮਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ, ਬਾਇਓਮਾਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਸਰੋਤ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਸਟੋਰੇਜ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਘਟਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੰਗ ਅਚਾਨਕ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਉਪਲਬਧਤਾ ਲਈ ਬੈਟਰੀ ਸਟੋਰੇਜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬੈਕਅੱਪ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇੱਕੋ ਸਰੋਤ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੋਰ ਲਚਕੀਲੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਬਿਜਲੀ ਬਚਤ ਵੀ ਇਸ ਪੂਰੇ ਸਮੀਕਰਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੀਕ ਘੰਟਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਖਪਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ, ਊਰਜਾ-ਕੁਸ਼ਲ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਕਰਨਾ ਮੰਗ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਹ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਦਮ ਵੀ ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਰਕ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਬਿਜਲੀ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕੋਲੇ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਊਰਜਾ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਤਪਾਦਨ, ਕੋਲਾ ਸਪਲਾਈ, ਟਿਕਾਊ ਊਰਜਾ ਸਰੋਤ, ਸਟੋਰੇਜ, ਟਰਾਂਸਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵੰਡ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਵਧਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਹੱਲ ਕੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਿੰਨੀ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇਗੀ।
- ਦਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ