ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਖ਼ਬਰ, ਤਸਵੀਰ ਜਾਂ ਵੀਡੀਓ ਕੁਝ ਹੀ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਨੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਣ ਲਈ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਜਾਂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਬੁਲੇਟਿਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਇਹ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਹੈ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੱਚ ਵੀ ਹੋਵੇ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਪੋਸਟ ਦੇ ਵਾਇਰਲ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਾਈਕਾਂ, ਸ਼ੇਅਰਾਂ, ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਜਾਂ ਵਿਊਜ਼ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤਸਵੀਰ, ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿਰਲੇਖ ਜਾਂ ਛੋਟੀ ਵੀਡੀਓ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇੰਨਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵੀਡੀਓ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਧੂਰੇ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸੰਦਰਭ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਫੈਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂ ਬਦਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਨੇ ਇਹ ਪਛਾਣਨਾ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਸਲ ਹੈ ਜਾਂ ਬਦਲੀ ਹੋਈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਲਤ ਅਤੇ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ਡਿਜੀਟਲ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਪ੍ਰੈੱਸ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਦੀ ਫੈਕਟ ਚੈੱਕ ਯੂਨਿਟ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਤੱਕ 2,900 ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੱਥ-ਜਾਂਚਾਂ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਯੂਨਿਟ ਵੱਲੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸ਼ੱਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਹਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਿਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਕੀ ਕਿਸੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਰੋਤ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਤਸਵੀਰ ਜਾਂ ਵੀਡੀਓ ਉਸੇ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਪਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਵਧਾਨੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਡਿਜੀਟਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇੱਕ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਿਨ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੇਖੀ ਹੋਵੇ।
ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਅਧੂਰੀ ਸੱਚਾਈ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਗਲਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਸੱਚੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਗਲਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰਾ ਸੰਦਰਭ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਮੱਗਰੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਪੂਰੀ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਸਮੇਤ ਹੈ।
ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਖਰਤਾ ’ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਵਰਤਣਾ ਸਿਖਾਉਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ ਪਛਾਣਨ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਾਉਣ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਵੀ ਸਿਖਾਉਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਲਈ ਇਹ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਗਲਤ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਉੱਨਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਖ਼ਬਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹੁੰਚਣਾ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੂਬੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਵਾਇਰਲ ਹੋਣਾ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ।
